Evlilik, taraflar arasında karşılıklı güven, saygı ve sorumluluk üzerine kurulan hukuki bir birliktir. Ancak zaman içinde eşler arasındaki uyum bozulabilir, ortak hayat çekilmez hâle gelebilir. Türk hukuku, böyle durumlarda tarafların evlilik birliğini sona erdirebilmesi için “evlilik birliğinin temelinden sarsılması” adı verilen genel boşanma sebebini düzenlemiştir. Uygulamada en sık başvurulan boşanma sebebi olan bu madde, hem anlaşmalı hem de çekişmeli boşanma davalarının hukuki temelini oluşturur.

Bu yazıda, 16 yıllık avukatlık deneyimimle Aydın Efeler ve çevresinde takip ettiğim yüzlerce boşanma dosyasındaki uygulamayı da göz önünde bulundurarak, TMK m.166’ya dayalı boşanma davasını tüm yönleriyle ele alıyorum.

Kanun Maddesi: Türk Medeni Kanunu Madde 166

Konunun yasal dayanağı olan 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 166. maddesi şu şekildedir:

“Madde 166 – Evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmış olursa, eşlerden her biri boşanma davası açabilir.

Yukarıdaki fıkrada belirtilen hâllerde, davacının kusuru daha ağır ise, davalının açılan davaya itiraz hakkı vardır. Bununla beraber bu itiraz, hakkın kötüye kullanılması niteliğinde ise ve evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir.

Evlilik en az bir yıl sürmüş ise, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde, evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Bu hâlde boşanma kararı verilebilmesi için, hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu hususunda taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması şarttır. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak bu anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Bu değişikliklerin taraflarca da kabulü hâlinde boşanmaya hükmolunur. Bu hâlde tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı hükmü uygulanmaz.

Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış bulunan davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak üç yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir.”**

Görüldüğü üzere madde dört fıkradan oluşmakta olup; birinci fıkra çekişmeli boşanmanın, üçüncü fıkra ise anlaşmalı boşanmanın yasal dayanağını oluşturmaktadır.

Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması Ne Anlama Gelir?

Kanun koyucu bilinçli olarak “sarsılma” kavramını somut örneklerle sınırlamamış, genel ve soyut bir ölçüt getirmiştir. Bunun amacı, hayatın her türlü ihtimalini kapsayacak esnek bir dava sebebi yaratmaktır.

Yargıtay yerleşik içtihatlarına göre evlilik birliğinin temelinden sarsıldığının kabul edilebilmesi için:

• Eşler arasındaki çekişmenin, geçimsizliğin veya güven sarsıcı davranışların evliliği çekilmez hâle getirmiş olması,
• Bu durumun objektif olarak ortak hayatın sürdürülmesini beklenemez kılması,
• Sarsılmanın geçici bir kriz değil, süreklilik arz eden bir nitelik taşıması gerekir.

Pratikte bu genel sebebe dayanılarak açılan davalarda ileri sürülen olaylara örnek olarak; şiddetli geçimsizlik, sürekli tartışma, ilgisizlik, güven sarsıcı mesajlaşmalar, ailelerin evliliğe müdahalesi, ekonomik sorumlulukların yerine getirilmemesi, cinsel birlikteliğin reddi, sadakatsizlik şüphesi yaratan davranışlar, şiddet, hakaret ve küçük düşürücü tutumlar sayılabilir.

Çekişmeli Boşanma (TMK 166/1)

Taraflardan biri, evlilik birliğinin çekilmez hâle geldiğini iddia ederek tek taraflı dava açar. Davalı taraf boşanmayı kabul etmeyebilir; bu durumda mahkeme delilleri değerlendirerek evliliğin gerçekten temelinden sarsılıp sarsılmadığına karar verir.

Önemli bir ayrıntı: Davacının kusuru davalıdan daha ağırsa, davalının bu davaya itiraz etme hakkı vardır. Ancak Yargıtay, bu itirazın dürüstlük kuralına aykırı ve hakkın kötüye kullanılması niteliğinde olduğu durumlarda (örneğin evlilik fiilen çoktan bitmiş, taraflar yıllardır ayrı yaşıyorsa) itirazın dikkate alınmayacağını, boşanmaya yine de karar verilebileceğini istikrarlı biçimde vurgulamaktadır.

Anlaşmalı Boşanma (TMK 166/3)

Evlilik en az 1 yıl sürmüş ise ve taraflar birlikte başvurur ya da bir taraf diğerinin davasını kabul ederse, evlilik birliğinin sarsıldığı kanunen karine olarak kabul edilir. Bu yolun geçerli olabilmesi için:

• Tarafların hâkim huzurunda bizzat dinlenmesi,
• İradelerinin serbestçe açıklandığının hâkim tarafından tespiti,
• Boşanmanın mali sonuçları (nafaka, tazminat, ziynet, ev eşyası vb.) ve çocukların durumu (velayet, iştirak nafakası, kişisel ilişki) hakkında tarafların anlaşmaya varması ve bu anlaşmanın hâkim tarafından uygun bulunması gerekir.

Anlaşmalı boşanma, doğru hazırlanmış bir protokolle genellikle tek celsede sonuçlanabildiği için taraflar açısından hem zaman hem maliyet avantajı sağlar. Ancak protokolün hak kaybına yol açmayacak şekilde, bir avukat tarafından hazırlanması büyük önem taşır; çünkü mahkeme onayından sonra bu şartlarda geriye dönük değişiklik yapmak çoğu zaman mümkün olmaz.

Fiilen Ayrılık Hâli (TMK 166/4)

Herhangi bir boşanma sebebiyle açılan dava reddedilmiş ve kararın kesinleşmesinden itibaren 3 yıl boyunca ortak hayat yeniden kurulamamışsa, bu süre sonunda evlilik birliğinin kendiliğinden sarsılmış sayılacağı kabul edilir. Bu durumda taraflardan birinin talebi üzerine, kusur araştırması dahi yapılmaksızın boşanmaya karar verilir. Bu fıkra, uygulamada “objektif sarsılma karinesi” olarak da anılır.

Yargıtay Uygulamasından Somut Kriterler

Yargıtay 2. ve 3. Hukuk Daireleri’nin yerleşik kararlarında, evlilik birliğinin temelinden sarsıldığının kabulünde şu somut ölçütler dikkate alınmaktadır:

• Olayların ciddiyeti ve sürekliliği: Tek seferlik, önemsiz tartışmalar boşanma sebebi sayılmaz; ancak süreklilik kazanan geçimsizlik hâlleri sarsılma olarak kabul edilir.
• Kusurun ağırlığının belirlenmesi: Mahkeme, tarafların kusur oranını tespit ederek hem boşanmaya hem de buna bağlı tazminat ve nafaka taleplerine karar verir.
• Fiilen ayrı yaşama süresi: Uzun süreli fiilî ayrılık, evlilik birliğinin sarsıldığına dair güçlü bir emare olarak değerlendirilir.
• Tanık beyanlarının tutarlılığı: Yargıtay, soyut ve genel ifadeler yerine somut olay ve tarih içeren tanık anlatımlarına itibar edilmesi gerektiğini vurgular.
• Boşanma davasında af ve hoşgörü: Bir eşin diğerinin kusurlu davranışını affetmesi veya hoşgörüyle karşılaması hâlinde, bu olaylar sonradan boşanma sebebi olarak ileri sürülemez.

Dava Açma Süresi ve Zamanaşımı

TMK m.166/1 kapsamındaki genel sarsılma sebebine dayalı boşanma davası için özel bir hak düşürücü süre veya zamanaşımı öngörülmemiştir. Bu yönüyle, zina (m.161) veya hayata kast, pek kötü ve onur kırıcı davranış (m.162) gibi özel boşanma sebeplerinden farklıdır; zira o sebeplerde öğrenmeden itibaren 6 ay ve her hâlde olaydan itibaren 5 yıllık hak düşürücü süre uygulanır. Evlilik birliğinin sarsılması sebebiyle her zaman dava açılabilir; ancak süregelen bir olayın uzun süre sessiz kalınarak kabullenilmesi, mahkemenin kusur değerlendirmesini etkileyebilir.

Anlaşmalı boşanma yolunun (166/3) kullanılabilmesi için ise kanunda öngörülen 1 yıllık evlilik süresi şartı mutlaka aranır; bu süre dolmadan taraflar ancak çekişmeli boşanma yoluna başvurabilir.

İspat Yükü ve Delil Türleri

Çekişmeli boşanma davalarında ispat yükü, kural olarak davayı açan tarafa aittir. Türk hukukunda kabul edilen başlıca delil türleri şunlardır:

• Tanık beyanları (aile, komşu, arkadaş çevresi)
• Yazılı belgeler (mesaj dökümü, e-posta, sosyal medya yazışmaları – hukuka uygun şekilde elde edilmiş olması şartıyla)
• Fotoğraf ve ses/görüntü kayıtları (hukuka aykırı yollarla elde edilenler mahkemece delil olarak kabul edilmeyebilir)
• Banka kayıtları, sağlık raporları, karakol/savcılık tutanakları (şiddet, ekonomik ihmal gibi iddialarda)
• Bilirkişi raporları (özellikle mal rejimi tasfiyesi ve maddi zarar hesaplamalarında)

Delillerin hukuka uygun şekilde toplanması büyük önem taşır; zira hukuka aykırı yollarla (örneğin rıza dışı telefon dinleme, gizli kamera) elde edilen deliller mahkemece değerlendirmeye alınmayabilir ve ayrıca ceza sorumluluğu doğurabilir.

Davanın Olası Hukuki Sonuçları

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedeniyle açılan boşanma davası sonucunda mahkeme, taraf taleplerine ve kusur durumuna göre aşağıdaki konularda karar verebilir:

• Boşanmaya karar verilmesi ve evliliğin sona ermesi
• Maddi ve manevi tazminat (TMK m.174 – kusursuz veya daha az kusurlu eş lehine)
• Yoksulluk nafakası (TMK m.175 – boşanma sonucu yoksulluğa düşecek eş lehine, süresiz veya süreli olarak)
• İştirak nafakası (ortak çocukların bakım ve eğitim giderleri için)
• Velayet düzenlemesi ve çocukla kişisel ilişki tesisi
• Ziynet eşyası ve çeyiz eşyası talepleri
• Mal rejiminin tasfiyesi (edinilmiş mallara katılma rejimi çerçevesinde katkı payı ve katılma alacağı talepleri)
• Soyadı düzenlemesi (kadının evlilik soyadını kullanmaya devam edip edemeyeceği)

Bu taleplerin bir kısmı boşanma davasıyla birlikte, bir kısmı ise ayrı davalarla talep edilebilir; doğru stratejinin belirlenmesi hak kaybı yaşanmaması açısından kritik önem taşır.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedir, hangi davranışlar buna örnek gösterilebilir? Eşler arasındaki geçimsizlik, güven sarsıcı davranışlar, şiddet, ilgisizlik, ekonomik sorumlulukların yerine getirilmemesi gibi hâller, ortak hayatın sürdürülmesini objektif olarak beklenemez kılıyorsa evlilik birliğinin temelinden sarsıldığı kabul edilir.

2. Anlaşmalı boşanma için evliliğin en az kaç yıl sürmüş olması gerekir? TMK m.166/3 uyarınca anlaşmalı boşanma yoluna başvurulabilmesi için evliliğin en az 1 yıl sürmüş olması şarttır. Bu süre dolmadan taraflar çekişmeli boşanma davası açabilir.

3. Evlilik birliğinin sarsılması nedeniyle açılan davada zamanaşımı süresi var mıdır? Hayır. Bu genel boşanma sebebi için kanunda özel bir hak düşürücü süre veya zamanaşımı öngörülmemiştir; dava her zaman açılabilir.

4. Boşanma davası açtım ama reddedildi, tekrar dava açabilir miyim? Evet. Reddedilen davanın kesinleşmesinden itibaren 3 yıl boyunca ortak hayat yeniden kurulmazsa, TMK m.166/4 uyarınca evlilik birliğinin kendiliğinden sarsıldığı kabul edilir ve bu süre sonunda yeniden dava açılarak boşanma talep edilebilir.

5. Anlaşmalı boşanmada avukat tutmak zorunlu mudur? Yasal olarak zorunlu değildir; ancak boşanma protokolünün nafaka, tazminat, mal paylaşımı ve velayet gibi hayati konuları eksiksiz ve hak kaybına yol açmayacak şekilde düzenlemesi gerektiğinden, sürecin bir avukat eşliğinde yürütülmesi kesinlikle önerilir.

Sonuç: Aydın Efeler’de Boşanma Davanızda Profesyonel Destek

Evlilik birliğinin temelinden sarsılması davaları, hem hukuki hem de duygusal açıdan hassas bir süreçtir. Doğru delil sunumu, kusur değerlendirmesinin isabetli yapılması, nafaka-tazminat taleplerinin usulüne uygun ileri sürülmesi ve anlaşmalı süreçlerde protokolün eksiksiz hazırlanması, davanın sonucunu doğrudan etkiler.

16 yıllık avukatlık deneyimim boyunca Aydın Efeler ve çevre ilçelerde çok sayıda çekişmeli ve anlaşmalı boşanma davasını başarıyla sonuçlandırdım. Sürecin her aşamasında haklarınızı en iyi şekilde korumak, mağduriyet yaşamamanız için gerekli hukuki stratejiyi birlikte belirlemek amacıyla yanınızdayım.

Boşanma davanızla ilgili hukuki destek almak için hemen iletişime geçin: 👉 www.orcunakbulut.av.tr