Bir baba bütün mal varlığını çocuklarından yalnızca birine bırakabilir mi? Anne, sahip olduğu evi bir çocuğuna bağışlayarak diğer çocuklarını mirastan mahrum edebilir mi? Vasiyetname ile bütün taşınmazların üçüncü bir kişiye bırakılması hâlinde yasal mirasçılar haklarını nasıl koruyabilir?

Miras uyuşmazlıklarında en sık karşılaşılan sorunlardan biri, miras bırakanın sağlığında yaptığı mal devirleri veya ölümünden sonra hüküm doğuran vasiyetname nedeniyle bazı mirasçıların miras haklarından mahrum kalmasıdır.

Türk hukukunda miras bırakanın mal varlığı üzerinde tasarruf etme özgürlüğü bulunmaktadır. Ancak bu özgürlük sınırsız değildir. Kanun, belirli mirasçıların miras haklarını saklı pay hükümleriyle koruma altına almıştır.

Saklı payı ihlal edilen mirasçı, Türk Medeni Kanunu’nun 560. maddesi uyarınca tenkis davası açarak miras bırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan kazandırmaların kanuni sınıra indirilmesini isteyebilir.

Ancak her mal devri, her bağış veya her vasiyetname tenkis sebebi oluşturmaz. Davanın başarıya ulaşabilmesi için saklı payın gerçekten ihlal edilmiş olması ve dava konusu kazandırmanın kanunen tenkise tabi bulunması gerekir.

1. Tenkis Davası Nedir?

Tenkis davası, saklı pay sahibi mirasçıların kanunla korunan miras haklarını elde edebilmek amacıyla açtıkları bir miras hukuku davasıdır.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 560. maddesine göre saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, miras bırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilir.

Burada amaç, miras bırakanın yaptığı bütün işlemleri geçersiz kılmak değildir. Amaç, saklı payı ihlal eden kazandırmaları yalnızca gerekli olduğu ölçüde azaltmaktır.

Örneğin miras bırakanın üç çocuğu bulunduğunu ve bütün mal varlığını vasiyetnameyle çocuklarından yalnızca birine bıraktığını düşünelim.

Vasiyetname şekil ve ehliyet bakımından tamamen geçerli olabilir. Buna rağmen diğer iki çocuğun saklı payları ihlal edilmişse tenkis davası gündeme gelebilir.

Dolayısıyla tenkis davasında asıl mesele, vasiyetnamenin geçerli olup olmadığı değil, miras bırakanın tasarruflarının saklı pay sınırlarını aşıp aşmadığıdır.

2. Saklı Pay Nedir? Kimlerin Saklı Payı Vardır?

Saklı pay, kanunun belirli yasal mirasçılar lehine koruduğu asgari miras payıdır.

Türk Medeni Kanunu’nun 506. maddesine göre altsoyun saklı payı yasal miras payının yarısıdır. Anne ve babanın saklı payı, her birinin yasal miras payının dörtte biridir.

Sağ kalan eşin saklı payı ise birlikte mirasçı olduğu kişilere göre değişmektedir.

Eş, altsoy veya anne ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğunda yasal miras payının tamamı saklı paydır. Diğer hâllerde ise yasal miras payının dörtte üçü saklı pay olarak korunmaktadır.

Kardeşlerin saklı payı bulunmamaktadır. Bu nedenle kardeş veya yeğen olmak, tek başına saklı paya dayalı tenkis davası açma hakkı vermez.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, saklı pay oranının mirasın tamamı üzerinden doğrudan uygulanmamasıdır. Öncelikle kişinin yasal miras payı belirlenir, ardından bu pay üzerinden saklı pay hesaplanır.

3. Babam Bütün Mal Varlığını Kardeşime Bıraktı. Tenkis Davası Açabilir miyim?

Uygulamada en çok karşılaşılan uyuşmazlıklardan biri budur.

Miras bırakan, çocuklarından birini diğerlerine tercih ederek mal varlığının önemli bölümünü veya tamamını ona bırakmış olabilir.

Bu işlem vasiyetnameyle yapılabileceği gibi sağlığında gerçekleştirilen bağışlamalar yoluyla da yapılmış olabilir.

Ancak her iki durumda uygulanacak hukuki hükümler aynı değildir.

Vasiyetnameyle yapılan kazandırmalar bakımından saklı payın ihlal edilip edilmediği incelenir. Sağlararası mal devirlerinde ise öncelikle devrin gerçek hukuki niteliği ve Türk Medeni Kanunu’nun 565. maddesinde düzenlenen tenkise tabi kazandırmalardan olup olmadığı araştırılır.

Örnek:

Miras bırakanın eşi bulunmadığını, üç çocuğu olduğunu ve net terekenin 6.000.000 TL olduğunu kabul edelim.

Her çocuğun yasal miras payı 2.000.000 TL’dir.

Altsoyun saklı payı yasal miras payının yarısı olduğundan her çocuğun saklı payı 1.000.000 TL olacaktır.

Bu durumda üç çocuğun toplam saklı payı 3.000.000 TL, miras bırakanın serbestçe tasarruf edebileceği kısım ise 3.000.000 TL’dir.

Miras bırakan bütün mal varlığını bir çocuğuna vasiyet etmişse ve diğer iki çocuk saklı paylarının karşılığını alamamışsa, her biri kendi saklı payı bakımından tenkis talebinde bulunabilir.

Bu örnekte diğer iki çocuğun her birinin 1.000.000 TL tutarındaki saklı payının korunması gerekir.

Ancak gerçek davalarda hesaplama bu kadar basit olmayabilir. Borçlar, önceki kazandırmalar, terekeye eklenecek değerler ve denkleştirme hükümleri sonucu değiştirebilir.

4. Annem Evini Kardeşime Bağışladı. Saklı Payımı Alabilir miyim?

Miras bırakanın sağlığında taşınmazlarını çocuklarından birine devretmesi, diğer mirasçıların her durumda dava açabileceği anlamına gelmez.

Öncelikle devrin satış mı, bağış mı, yoksa başka bir hukuki işlem mi olduğu belirlenmelidir.

Gerçek bir satış işlemi ile karşılıksız bağışlama aynı hukuki sonuçları doğurmaz.

Miras bırakanın yaptığı bazı karşılıksız kazandırmalar Türk Medeni Kanunu’nun 565. maddesi kapsamında tenkise tabi olabilir.

Özellikle altsoya yapılan ve kanunda belirtilen nitelikleri taşıyan kazandırmalar, miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan işlemler, miras bırakanın dönme hakkını saklı tuttuğu bağışlamalar ve saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacı açık olan kazandırmalar önem taşır.

Örneğin anne, tek taşınmazını bir çocuğuna karşılıksız devretmiş ve ölümünden sonra diğer çocukların saklı paylarını karşılayacak mal varlığı kalmamış olabilir.

Bu durumda devrin koşulları, miras bırakanın amacı ve terekenin tamamı incelenerek tenkis davasının şartlarının bulunup bulunmadığı değerlendirilir.

Ancak tapuda yapılan her devir kendiliğinden tenkise tabi değildir.

5. Ölmeden Önce Yapılan Bağışlar Tenkis Davasına Konu Olur mu?

Türk Medeni Kanunu’nun 565. maddesi, hangi sağlararası karşılıksız kazandırmaların tenkise tabi olduğunu düzenlemektedir.

Özellikle miras bırakanın ölümünden önceki bir yıl içinde yaptığı, alışılmış hediyeler dışında kalan bağışlamalar kanuni şartlar kapsamında tenkise tabi olabilir.

Bunun yanında saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar bakımından yalnızca son bir yıllık dönemle sınırlı bir değerlendirme yapılamaz.

Örneğin miras bırakan, ölümünden uzun yıllar önce mal varlığının önemli bölümünü bir kişiye bağışlamış olabilir.

Bu bağışlamanın saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacı taşıdığı ortaya konulabiliyorsa, aradan uzun süre geçmiş olması tek başına tenkis talebini engellemez.

Ancak işlemin kanunda öngörülen kazandırma türlerinden birine girdiğinin ve saklı payı ihlal ettiğinin ortaya konulması gerekir.

6. Tenkis Davası ile Muris Muvazaası Davası Arasındaki Fark Nedir?

Miras hukukunda en önemli ayrımlardan biri tenkis davası ile muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil davası arasındadır.

Muris muvazaasında miras bırakanın gerçek iradesi ile tapuda gösterilen işlem arasında farklılık bulunduğu ileri sürülür.

Örneğin miras bırakan taşınmazını gerçekte bağışlamak istediği hâlde, mirasçılardan mal kaçırmak amacıyla tapuda satış göstermiş olabilir.

Böyle bir durumda şartları varsa muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil davası gündeme gelebilir.

Tenkis davasında ise geçerli bir kazandırmanın saklı payı ihlal edip etmediği araştırılır.

Bu nedenle iki dava birbirinden farklıdır.

Muris muvazaası iddiasının ileri sürülebildiği bazı uyuşmazlıklarda, tapu iptali ve tescil talebinin kabul edilmemesi ihtimaline karşı terditli olarak tenkis talep edilmesi de değerlendirilebilir.

Ancak bunun için tenkisin kendine özgü koşullarının ayrıca bulunması gerekir.

7. Tenkis Davasını Kimler Açabilir?

Tenkis davasını kural olarak saklı payı ihlal edilen mirasçılar açabilir.

Bu kişiler, miras bırakanın ölüm tarihinde saklı pay sahibi mirasçı sıfatına sahip olmalı ve saklı paylarının karşılığını alamamış bulunmalıdır.

Çocuklar, koşullarına göre torunlar, anne ve baba ile sağ kalan eş saklı pay sahibi olabilir.

Ancak her yasal mirasçı saklı pay sahibi değildir.

Örneğin kardeşlerin saklı payı bulunmadığından, kardeşin yalnızca kendisine miras bırakılmadığı gerekçesiyle tenkis davası açması mümkün değildir.

Türk Medeni Kanunu’nun 562. maddesinde ise belirli şartlarla mirasçının alacaklılarına ve iflas idaresine de tenkis davası açma imkânı tanınmıştır.

Bu istisnai düzenleme, saklı pay sahibi mirasçının dava açmaması hâlinde alacaklıların korunmasına yöneliktir.

8. Saklı Payı İhlal Edilen Mirasçı Tek Başına Dava Açabilir mi?

Saklı payı ihlal edilen mirasçı, kendi saklı payının korunması amacıyla tek başına tenkis davası açabilir.

Bütün mirasçıların birlikte dava açması zorunlu değildir.

Örneğin üç kardeşten yalnızca birinin saklı payının ihlal edildiğini ileri sürerek dava açması mümkündür.

Ancak bu dava, diğer kardeşlerin saklı paylarını da kendiliğinden dava konusu hâline getirmez.

Her mirasçının talebi ve hukuki menfaati ayrı değerlendirilir.

Davanın kime karşı yöneltileceği ise tenkise tabi kazandırmadan yararlanan kişiler ve somut olayın özelliklerine göre belirlenir.

9. Tenkis Davası Hangi Mahkemede Açılır?

Tenkis davasında görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir.

Yetkili mahkeme ise miras bırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir.

Örneğin miras bırakanın son yerleşim yeri Aydın’ın Efeler ilçesinde bulunuyorsa, tenkis davası Aydın Asliye Hukuk Mahkemesinde açılır.

Taşınmazın Kuşadası, Didim, Söke veya başka bir yerde bulunması, tenkis davasının yetkili mahkemesini tek başına değiştirmez.

Ancak tenkis davasından farklı nitelikteki tapu iptali ve tescil taleplerinde görev ve yetki kuralları ayrıca değerlendirilmelidir.

10. Tenkis Davası Açma Süresi Ne Kadardır?

Tenkis davasında hak düşürücü süreler Türk Medeni Kanunu’nun 571. maddesinde düzenlenmiştir.

Buna göre tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl geçmekle düşer.

Ayrıca her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden itibaren on yıllık üst süre öngörülmüştür.

Burada önemli olan, bir yıllık sürenin yalnızca miras bırakanın ölüm tarihinden itibaren kendiliğinden başlamamasıdır.

Mirasçının saklı payının ihlal edildiğini ne zaman öğrendiği somut olayda araştırılmalıdır.

Örneğin mirasçı, babasının ölümünden sonra bütün mal varlığının kardeşine bağışlandığını öğrenmiş olabilir.

Bu durumda öğrenme tarihi, kazandırmaların niteliği ve saklı payın ihlal edildiğinin ne zaman öğrenildiği birlikte değerlendirilir.

Bir tasarrufun iptali önceki bir tasarrufun yürürlüğe girmesini sağlıyorsa, kanunda sürelerin iptal kararının kesinleşmesinden itibaren işlemeye başlayacağına ilişkin özel düzenleme bulunmaktadır.

Ayrıca tenkis iddiası, kanunda öngörüldüğü üzere def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.

Ancak bu durum, hak düşürücü süre geçtikten sonra bağımsız bir tenkis davasının her zaman açılabileceği anlamına gelmez.

11. Tenkis Davasında Saklı Pay Nasıl Hesaplanır?

Tenkis davasında öncelikle miras bırakanın ölüm tarihi itibarıyla terekenin kapsamı belirlenir.

Terekeye dahil mal varlığı, borçlar, kanunen hesaba katılması gereken kazandırmalar ve ilgili diğer unsurlar araştırılır.

Saklı pay hesabında yalnızca tapuda miras bırakan adına kayıtlı taşınmazların dikkate alınması her zaman yeterli değildir.

Bankalardaki varlıklar, araçlar, şirket payları, alacaklar ve kanunen hesaba dahil edilmesi gereken karşılıksız kazandırmalar da önem taşıyabilir.

Türk Medeni Kanunu’nun 507 ve devamı maddelerinde tasarruf edilebilir kısmın hesabına ilişkin hükümler bulunmaktadır.

Hesaplama yapılırken miras bırakanın ölüm anı esas alınır. Bununla birlikte tenkis sonucu ortaya çıkan bazı parasal karşılıkların belirlenmesinde farklı değerleme tarihleri önem taşıyabilir.

Bu nedenle terekenin hesaplanması ile hükmedilecek bedelin belirlenmesi birbirinden ayrılmalıdır.

12. Tenkiste Hangi Mal Önce Geri Alınır?

Tenkis davasında miras bırakanın yaptığı bütün kazandırmalar gelişigüzel azaltılmaz.

Türk Medeni Kanunu’nun 570. maddesinde tenkiste uygulanacak sıra düzenlenmiştir.

Buna göre saklı pay tamamlanıncaya kadar öncelikle ölüme bağlı tasarruflar tenkis edilir.

Bunlar yeterli olmazsa sağlararası kazandırmalara geçilir ve en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilir.

Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan kazandırmalar bakımından kanunda ayrıca son sırada tenkis kuralı öngörülmüştür.

Bu sıra, birden fazla bağışlama ve vasiyetnamenin bulunduğu uyuşmazlıklarda önem taşır.

Örneğin miras bırakanın hem vasiyetname düzenlemiş hem de sağlığında bazı taşınmazlarını bağışlamış olması hâlinde, tenkis hesabında kanuni sıraya uyulmalıdır.

13. Tenkis Davasında Taşınmazın Kendisi mi, Parası mı Alınır?

Tenkis davasının sonucunda her zaman taşınmazın belirli bir hissesinin davacıya verilmesi söz konusu olmaz.

Türk Medeni Kanunu’nun 564. maddesi, değerinde azalma meydana gelmeden bölünemeyen belirli malların tenkisine ilişkin özel düzenleme içermektedir.

Bu kapsamda kazandırmadan yararlanan kişinin kanuni seçimlik hakları ve taşınmazın niteliği önem taşıyabilir.

Bazı hâllerde taşınmazın aynen paylaşılması yerine tenkis nedeniyle ödenmesi gereken parasal karşılığa hükmedilebilir.

Bu nedenle tenkis davası açılırken yalnızca taşınmazın tapu kaydına değil, dava sonunda hangi hakkın elde edilebileceğine de dikkat edilmelidir.

14. Tenkis Davasında Hangi Deliller Kullanılır?

Tenkis davasında temel mesele, saklı payın ne ölçüde ihlal edildiğinin ortaya konulmasıdır.

Bu nedenle miras bırakanın mal varlığının kapsamlı şekilde araştırılması gerekir.

Tapu kayıtları, geçmiş taşınmaz devirleri, banka kayıtları, araç tescil bilgileri, şirket ortaklıkları, veraset ilamı, vasiyetname, bağışlama belgeleri ve terekeye ilişkin diğer kayıtlar önem taşır.

Özellikle sağlararası kazandırmalar bakımından işlemin gerçek niteliğinin belirlenmesi gerekir.

Taşınmazların değerlerinin tespiti için bilirkişi incelemesi yapılabilir.

Miras bırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacıyla kazandırma yaptığı iddiası bulunuyorsa, buna ilişkin somut vakıalar ve deliller ayrıca ortaya konulmalıdır.

Davanın yalnızca mirasçılar arasındaki kişisel anlaşmazlıklara dayandırılması yeterli değildir.

15. Tenkis Davasında Tapuya İhtiyati Tedbir Konulabilir mi?

Tenkis davasına konu kazandırmalar içerisinde taşınmaz bulunması hâlinde, yargılama devam ederken taşınmazın üçüncü kişilere devredilmesi ihtimali ortaya çıkabilir.

Bu durumda Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun ihtiyati tedbire ilişkin hükümleri çerçevesinde tedbir talep edilmesi değerlendirilebilir.

Ancak her tenkis davasında tapuya kendiliğinden tedbir konulmaz.

Mahkeme, talebin niteliğini, dava konusu hakkı, yaklaşık ispat şartlarını ve tedbirin ölçülülüğünü inceler.

Özellikle dava yalnızca para alacağına yönelmişse, talep edilen tedbirin hukuki niteliği ve koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu nedenle ihtiyati tedbir talebinin dava dilekçesinde somut gerekçelerle açıklanması önem taşır.

16. Vasiyetnamenin İptali Davası mı, Tenkis Davası mı Açılmalıdır?

Vasiyetnamenin iptali ile tenkis davası birbirinden farklı hukuki sebeplere dayanır.

Vasiyetnamenin iptali davasında, Türk Medeni Kanunu’nun 557. maddesinde düzenlenen iptal sebeplerinden birinin bulunup bulunmadığı araştırılır.

Örneğin miras bırakanın vasiyetname düzenleme ehliyetinin bulunmaması, iradesinin sakatlanması veya vasiyetnamenin kanuni şekil şartlarına aykırı olması iptal davasına konu olabilir.

Tenkis davasında ise vasiyetname geçerli olsa dahi saklı payın ihlal edilip edilmediği incelenir.

Bu nedenle yalnızca vasiyetnamenin iptalinin istenmesi, saklı payın korunması bakımından her durumda yeterli olmayabilir.

Somut olayın koşullarına göre vasiyetnamenin iptali talebinin yanında, terditli şekilde tenkis talebinde bulunulması değerlendirilebilir.

Ancak taleplerin hukuki dayanaklarının, taraflarının ve hak düşürücü sürelerinin ayrı ayrı incelenmesi gerekir.

17. Tenkis Davası Açılmadan Önce Nelere Dikkat Edilmelidir?

Tenkis davasında ilk olarak miras bırakanın ölüm tarihi, mirasçıların kimlikleri ve yasal miras payları belirlenmelidir.

Ardından miras bırakanın ölüm tarihinde mevcut olan mal varlığı ile sağlığında gerçekleştirdiği kazandırmalar araştırılmalıdır.

Saklı payın ihlal edilip edilmediği, terekenin yalnızca belirli bir bölümüne bakılarak değil, kanunun öngördüğü hesaplama kuralları çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Özellikle miras bırakanın sağlığında yaptığı taşınmaz devirleri bakımından işlemin satış, bağış veya muvazaalı işlem niteliğinde olup olmadığı önem taşır.

Bunun yanında dava açma süresi, görevli ve yetkili mahkeme, doğru davalıların belirlenmesi ve ispat imkânları üzerinde durulmalıdır.

Yanlış hukuki sebebe dayanılması veya hak düşürücü sürelerin geçirilmesi, saklı payın elde edilmesini güçleştirebilir.

18. Tenkis Davasında Avukatın Önemi

Tenkis davaları yalnızca miras paylarının matematiksel olarak hesaplandığı davalar değildir.

Miras bırakanın geçmiş yıllarda yaptığı kazandırmaların incelenmesi, bu işlemlerin hukuki niteliklerinin belirlenmesi, terekenin kapsamının ortaya çıkarılması ve kanuni tenkis sırasının uygulanması gerekir.

Özellikle birden fazla taşınmazın, banka hesabının veya geçmiş bağışlamanın bulunduğu dosyalarda kapsamlı araştırma yapılması önem taşır.

Aydın, Efeler, Kuşadası, Didim, Söke, Nazilli, Germencik ve çevresinde ortaya çıkan miras uyuşmazlıklarında da miras bırakanın son yerleşim yeri, taşınmazların hukuki durumu ve mirasçıların saklı payları birlikte değerlendirilmelidir.

Tenkis davasının muris muvazaası veya vasiyetnamenin iptali davasıyla karıştırılmaması, hukuki yolun doğru belirlenmesi bakımından önem taşımaktadır.

Sonuç: Saklı Payı İhlal Edilen Mirasçı Hakkını Arayabilir

Miras bırakanın mal varlığını istediği kişiye bırakma özgürlüğü bulunmakla birlikte, kanunun saklı pay sahibi mirasçılara tanıdığı koruma göz ardı edilemez.

Çocukların, sağ kalan eşin ve koşullarına göre anne ile babanın saklı paylarının ihlal edilmesi hâlinde tenkis davası açılması mümkündür.

Ancak miras bırakanın sağlığında yaptığı her devir veya vasiyetnameyle gerçekleştirdiği her kazandırma kendiliğinden hukuka aykırı değildir.

Önemli olan, kazandırmanın hukuki niteliği, terekenin kapsamı, saklı payın gerçekten ihlal edilip edilmediği ve dava açma koşullarının bulunup bulunmadığıdır.

Miras bırakanın bütün mal varlığını tek bir mirasçıya bırakmış olması, diğer saklı pay sahibi mirasçıların mutlaka haklarını kaybettiği anlamına gelmez.

Saklı payı ihlal edilen mirasçıların, hak düşürücü süreleri dikkate alarak tenkis davası ve diğer hukuki başvuru yollarını değerlendirmeleri gerekir.

Av. Orçun Akbulut

Bu makale genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Her miras uyuşmazlığı kendi özellikleri çerçevesinde değerlendirilmelidir.