Bir işyerinde fiilen çalışmasına rağmen sigortası hiç yapılmayan veya çalışmasının yalnızca bir bölümü Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirilen işçi, belirli şartların bulunması halinde hizmet tespit davası açabilir.

Uygulamada özellikle “Yıllarca sigortasız çalıştım, ne yapabilirim?”, “İşveren sigortamı yapmadı, dava açabilir miyim?”, “E-Devlet’te çalıştığım dönem görünmüyor” ve “Sigortasız çalışmayı tanıkla ispatlayabilir miyim?” sorularıyla sıkça karşılaşılmaktadır.

Sigortasız çalışma yalnızca emeklilik günlerinin eksik kalması anlamına gelmez. İşçinin uzun vadede emeklilik hakkı, prim gün sayısı ve sosyal güvenlik statüsü üzerinde ciddi sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle sigortasız çalışılan dönemlerin tespiti bakımından hukuki durumun zamanında değerlendirilmesi önemlidir.

Hizmet Tespit Davası Nedir?

Hizmet tespit davası, sigortalı sayılmayı gerektiren bir işte fiilen çalışmasına rağmen çalışması Sosyal Güvenlik Kurumuna hiç bildirilmeyen veya eksik bildirilen kişinin, çalıştığı dönemin mahkeme kararıyla tespit edilmesini amaçlayan davadır.

Davada temel mesele şudur:

İşçi gerçekten o işyerinde, iddia ettiği tarihler arasında ve hizmet sözleşmesine dayalı olarak çalışmış mıdır?

Mahkeme bu sorunun cevabını yalnızca işçinin veya işverenin açıklamasına göre vermez. Dosyadaki belgeler, SGK kayıtları, işyeri kayıtları, tanık anlatımları ve gerektiğinde çevre işyerlerinden yapılacak araştırmalar birlikte değerlendirilir.

Sigortasız Çalışan İşçi Dava Açabilir mi?

Evet.

Bir kişinin sigorta girişinin yapılmamış olması, o kişinin gerçekte çalışmadığı anlamına gelmez. Aksine hizmet tespit davasının temel amacı zaten Kuruma bildirilmeyen gerçek çalışmanın ortaya çıkarılmasıdır.

Örneğin bir işçi;

2019 yılında işe başlamış,

ancak işveren tarafından SGK girişi 2021 yılında yapılmışsa,

2019-2021 arasındaki fiili çalışma döneminin şartları varsa tespiti gündeme gelebilir.

Aynı şekilde işçi haftanın altı günü çalışmasına rağmen SGK’ya ayda yalnızca 10 veya 15 gün üzerinden bildirilmişse eksik bildirilen çalışma süreleri bakımından da hukuki değerlendirme yapılabilir.

Sigortasız Çalıştığımı Nasıl İspatlarım?

Hizmet tespit davalarının en önemli noktalarından biri ispat meselesidir.

İşçinin elinde yazılı iş sözleşmesi veya ücret bordrosu bulunmaması tek başına davanın kaybedileceği anlamına gelmez. Sigortasız çalıştırılan kişiye çoğu zaman zaten düzenli bordro veya sözleşme verilmemektedir.

Bu nedenle çalışma olgusu farklı deliller kullanılarak ortaya konulabilir.

Örneğin;

işyerinde birlikte çalışan kişiler,

aynı dönemde çevrede faaliyet gösteren komşu işyeri çalışanları,

banka hesap hareketleri,

işveren tarafından yapılan para transferleri,

WhatsApp ve benzeri mesajlaşmalar,

işyeri içerisindeki fotoğraf ve görüntüler,

işe ilişkin e-postalar,

görev çizelgeleri,

puantaj kayıtları,

servis veya giriş-çıkış kayıtları,

işyerine ilişkin resmi kayıtlar

somut olayın özelliğine göre önem taşıyabilir.

Ancak her delilin ispat gücü aynı değildir. Özellikle yalnızca işçiyle yakın ilişkisi bulunan kişilerin anlatımlarına dayanılması yerine, çalışmayı objektif biçimde doğrulayabilecek kayıt ve tanıkların belirlenmesi önemlidir.

Hizmet Tespit Davasında Tanık Yeterli midir?

Tanık delili hizmet tespit davalarında son derece önemlidir; ancak “iki tanık bulursam davayı kazanırım” şeklinde bir yaklaşım doğru değildir.

Tanığın işçinin çalışmasını gerçekten bilebilecek durumda olması gerekir.

Örneğin aynı dönemde aynı işyerinde çalışan bordrolu bir çalışan önemli bir tanık olabilir. Benzer şekilde işyerinin hemen yanında yıllardır faaliyet gösteren bir esnaf veya çalışan da kişinin düzenli olarak o işyerinde çalıştığını görmüş olabilir.

Tanığın;

işçinin hangi tarihler arasında çalıştığını,

ne iş yaptığını,

işyerinde ne sıklıkla bulunduğunu,

işverenle çalışma ilişkisinin niteliğini

hangi nedenle bildiğinin açıklanabilmesi gerekir.

Bu nedenle hizmet tespit davası açılmadan önce tanıkların yalnızca isimlerinin belirlenmesi değil, hangi dönemi ve hangi olguyu doğrulayabileceklerinin de değerlendirilmesi gerekir.

E-Devlet’te Sigortam Görünmüyor, Ne Yapmalıyım?

Öncelikle SGK hizmet dökümünün ayrıntılı biçimde incelenmesi gerekir.

İşçinin hatırladığı çalışma tarihleri ile Kuruma bildirilen tarihler karşılaştırılmalıdır.

Örneğin kişi 1 Mart 2020 tarihinde işe başladığını söylüyor ancak hizmet dökümünde ilk sigorta bildirimi 1 Ocak 2021 olarak görünüyorsa yaklaşık on aylık bir bildirim eksikliği söz konusu olabilir.

Bununla birlikte yalnızca başlangıç tarihi değil, aylık prim günleri de kontrol edilmelidir.

İşçi kesintisiz çalışmasına rağmen bazı aylarda 30 gün yerine 5, 10 veya 15 günlük bildirim yapılmış olabilir.

Dolayısıyla inceleme yapılırken işe giriş tarihi kadar ay ay bildirilen prim günlerine de bakılmalıdır.

İşveren “Burada Çalışmadı” Derse Ne Olur?

İşverenin çalışmayı inkâr etmesi hizmet tespit davalarında sık karşılaşılan bir durumdur.

Ancak işverenin “Bu kişi benim yanımda çalışmadı” demesi tek başına davanın reddedilmesi sonucunu doğurmaz.

Mahkeme çalışma iddiasını dosyadaki tüm deliller üzerinden değerlendirir.

Örneğin işveren çalışmayı inkâr ederken işçinin banka hesabına her ay düzenli ödeme yaptığı belirlenmişse bu durum araştırılır. Benzer şekilde aynı işyerinde SGK’lı görünen çalışanların işçinin orada çalıştığını doğrulaması da önem taşıyabilir.

Bu nedenle dava açılmadan önce işverenin muhtemel savunmasının da öngörülmesi ve delillerin buna göre hazırlanması gerekir.

Hizmet Tespit Davasında 5 Yıllık Süre Var mı?

Hizmet tespit davalarında en kritik konulardan biri süredir.

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kapsamında Kuruma bildirilmeyen çalışmalar bakımından kanunda beş yıllık süre öngörülmüştür.

Ancak uygulamada en fazla hata yapılan noktalardan biri “Beş yıl geçtiyse artık hiçbir şekilde dava açılamaz” şeklindeki genellemedir.

Sürenin uygulanıp uygulanmayacağı ve başlangıç tarihi somut olayın özelliklerine göre değerlendirilmelidir.

İşveren tarafından Kuruma verilmiş bazı belgelerin bulunması, çalışmanın kısmen bildirilmiş olması veya Kurumun çalışmadan haberdar olmasını sağlayan kayıtların bulunması hukuki değerlendirmeyi değiştirebilir.

Bu nedenle özellikle eski tarihli sigortasız çalışmalar bakımından yalnızca takvime bakılarak dava hakkının kaybedildiği sonucuna varılmamalıdır.

Hizmet tespit davasındaki beş yıllık sürenin nasıl hesaplandığını ve hangi durumlarda farklı değerlendirme yapılabileceğini ayrı yazımızda ayrıntılı olarak ele alacağız.

İşten Ayrılmadan Hizmet Tespit Davası Açılabilir mi?

Hizmet tespitinin mutlaka iş sözleşmesi sona erdikten sonra gündeme gelmesi gerekmez.

Kişinin halen aynı işyerinde çalışıyor olması sigortalılık haklarının korunmasına engel değildir.

Ancak devam eden iş ilişkisinde dava ve SGK sürecinin iş ilişkisine etkileri de dikkate alınmalıdır. Bu nedenle somut olayın yalnızca sosyal güvenlik hukuku açısından değil iş hukuku açısından da birlikte değerlendirilmesi yararlı olacaktır.

SGK’ya Şikâyet Etmek Yeterli mi?

Sigortasız çalıştırıldığını düşünen işçi Sosyal Güvenlik Kurumuna başvurabilir.

Ancak SGK’ya yapılan başvuru ile hizmet tespit davası aynı şey değildir.

Kurum tarafından yapılabilecek inceleme ve denetim sonucunda sigortasız çalışmanın tespit edilmesi önemli sonuçlar doğurabilir. Buna karşılık özellikle geçmiş yıllara ilişkin çalışmaların tespiti bakımından olayın niteliğine göre yargı yoluna başvurulması gerekebilir.

Bu nedenle “SGK’ya şikâyet ettim, artık başka işlem yapmama gerek yok” düşüncesi her olay bakımından doğru değildir.

Hizmet Tespit Davası Hangi Mahkemede Açılır?

Hizmet tespitinden kaynaklanan uyuşmazlıklar iş mahkemelerinde görülür.

Ancak davanın taraflarının doğru belirlenmesi, SGK’nın davadaki konumu, görev ve yetki meselesi ile dava öncesinde yapılması gereken işlemler somut olayın niteliğine göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Özellikle işyerinin devredilmiş olması, şirketin kapanması, işverenin ölmesi veya çalışma döneminde birden fazla işveren bulunması halinde taraf teşkili ayrıca önem kazanabilir.

Sigortasız Çalışma Kıdem ve İhbar Tazminatını da Etkiler mi?

Sigortasız çalışma dönemi ile işçilik alacakları birbirinden tamamen bağımsız meseleler değildir.

İşçinin gerçek işe giriş tarihi;

kıdem süresinin,

kıdem tazminatının,

ihbar süresinin,

yıllık izin hakkının

hesaplanmasında önem taşıyabilir.

Örneğin SGK kayıtlarında iki yıllık çalışma görünmesine rağmen işçinin gerçekte beş yıl çalıştığının ispatlanması, işçilik alacaklarının hesabını da önemli ölçüde değiştirebilir.

Bununla birlikte hizmet tespit davası ile ücret, fazla çalışma, kıdem veya ihbar tazminatı taleplerinin hukuki nitelikleri ve usulleri farklıdır. Bu nedenle hangi taleplerin hangi hukuki yolla ileri sürüleceği dosya özelinde belirlenmelidir.

İşveren Sonradan Sigorta Yaparsa Önceki Dönem Ne Olur?

İşverenin işçiyi daha sonraki bir tarihte sigortalı göstermeye başlaması önceki sigortasız çalışma dönemini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Örneğin işçi 2022 yılında işe başlamış ancak sigorta girişi 2024 yılında yapılmışsa 2022-2024 döneminin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Hatta bazı dosyalarda sonraki dönem için yapılmış resmi SGK bildirimi, taraflar arasında gerçek bir çalışma ilişkisinin bulunduğunu gösteren delillerden biri olarak önem kazanabilir.

Ancak bu durum önceki dönemin otomatik olarak ispatlandığı anlamına da gelmez. Önceki dönemdeki fiili çalışma ayrıca ortaya konulmalıdır.

İşveren “Deneme Süresiydi, Sigorta Yapmadım” Diyebilir mi?

Uygulamada işçilerin sık karşılaştığı açıklamalardan biri budur.

“İlk iki ay deneme süresi, sonra sigortanı başlatacağız” şeklindeki uygulama sigorta yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Deneme süreli iş sözleşmesinin bulunması, çalışanın sosyal güvenlik mevzuatı kapsamındaki bildirim yükümlülüğünü kendiliğinden ortadan kaldıran bir neden değildir.

Bu nedenle işçinin fiilen çalışmaya başladığı tarihin doğru belirlenmesi önemlidir.

Elden Maaş Alıyordum, Yine de Dava Açabilir miyim?

Ücretin elden ödenmiş olması tek başına hizmet tespitine engel değildir.

Aksine sigortasız çalışma bulunan işyerlerinde ücretlerin banka yerine elden ödenmesiyle sıklıkla karşılaşılmaktadır.

Ancak banka kaydının bulunmaması nedeniyle çalışma olgusunun başka delillerle desteklenmesi daha önemli hale gelebilir.

Tanıklar, mesajlar, işyeri kayıtları ve diğer objektif veriler bu noktada önem kazanır.

İşveren İşyerini Kapatmışsa Hizmet Tespiti Yapılabilir mi?

İşyerinin kapanmış olması geçmişte gerçekleşen çalışmanın hukuken yok olduğu anlamına gelmez.

Ancak şirketin tasfiye edilmiş olması, gerçek kişi işverenin ölmesi veya işyerinin başka bir kişiye devredilmiş olması davanın tarafları ve tebligat süreci bakımından özel inceleme gerektirebilir.

Bu nedenle eski çalışma dönemleri söz konusu olduğunda işveren ve işyeri kayıtlarının dava açılmadan önce araştırılması yararlı olacaktır.

Aydın’da Hizmet Tespit Davası

Aydın, Efeler, Nazilli, Söke, Kuşadası ve Didim’de özellikle inşaat, turizm, tarım, restoran, otel, küçük işletme ve sezonluk çalışma alanlarında sigortasız veya eksik sigortalı çalışma uyuşmazlıklarıyla karşılaşılabilmektedir.

Hizmet tespit davasında yalnızca işçinin “orada çalıştım” demesi yeterli görülmemelidir. Çalışılan işyerinin niteliği, çalışma dönemi, iş arkadaşları, çevre işyerleri, ödeme şekli ve mevcut kayıtlar birlikte değerlendirilmelidir.

Özellikle yıllar önce gerçekleşmiş çalışmalar bakımından dava açılmadan önce hak düşürücü süre yönünden inceleme yapılması önemlidir.

Hizmet Tespit Davası Açmadan Önce Neler Yapılmalı?

Dava açmadan önce öncelikle E-Devlet üzerinden ayrıntılı SGK hizmet dökümü alınmalıdır.

Ardından gerçek çalışma başlangıç ve bitiş tarihleri belirlenmelidir.

İşçinin elinde bulunan banka kayıtları, mesajlar, fotoğraflar, belgeler ve diğer kayıtlar korunmalıdır.

Aynı dönemde işyerinde çalışan kişilerin kim olduğu mümkün olduğunca tespit edilmelidir.

Son olarak beş yıllık süre ve varsa bu süreye ilişkin istisnai durumlar hukuken değerlendirilmelidir.

Çünkü hizmet tespit davalarında yıllar sonra bulunması zorlaşabilecek bir tanığın veya işyeri kaydının daha başlangıçta belirlenmesi davanın sonucunu doğrudan etkileyebilir.

Sık Sorulan Sorular

10 yıl sigortasız çalıştım, dava açabilir miyim?

Çalışma süresinin uzun olması tek başına dava hakkını ortadan kaldırmaz. Ancak hizmet tespit davalarında beş yıllık süre düzenlemesi bulunduğundan çalışma döneminin ve SGK kayıtlarının ayrıca incelenmesi gerekir.

Sigortasız çalışmayı yalnızca tanıkla ispatlayabilir miyim?

Tanık önemli bir delildir. Bununla birlikte mümkün olduğunca tanık anlatımlarının objektif kayıt ve diğer delillerle desteklenmesi gerekir.

İşveren sigortamı sonradan yaptı. Eski dönemleri isteyebilir miyim?

Şartları bulunuyorsa sonradan yapılan sigorta girişi öncesindeki fiili çalışma dönemlerinin tespiti gündeme gelebilir.

Maaşımı elden aldım. Hizmet tespit davası açabilir miyim?

Evet. Ücretin elden ödenmesi tek başına dava açılmasına engel değildir. Ancak çalışma olgusunun başka delillerle ispatlanması gerekir.

İşveren sigorta yapmamak için deneme süresini gerekçe gösterebilir mi?

Deneme süresi, işçinin fiilen çalıştığı dönemde sosyal güvenlik yükümlülüklerinin uygulanmaması için genel bir gerekçe oluşturmaz.

SGK’ya şikâyet edersem dava açmama gerek kalmaz mı?

Her zaman değil. SGK incelemesi ile hizmet tespit davası farklı hukuki süreçlerdir. Özellikle geçmiş dönem çalışmalarında somut olay ayrıca değerlendirilmelidir.

Sonuç

Sigortasız çalıştırılmak işçinin sosyal güvenlik haklarını ciddi biçimde etkileyebilir. Ancak SGK hizmet dökümünde bir çalışma döneminin görünmemesi, o döneme ilişkin hakların her durumda kaybedildiği anlamına gelmez.

Hizmet tespit davalarında esas mesele fiili çalışmanın ortaya konulmasıdır. Çalışmanın hangi tarihler arasında gerçekleştiği, SGK’ya ne ölçüde bildirildiği, hangi delillerle ispatlanabileceği ve beş yıllık sürenin somut olayda nasıl uygulanacağı birlikte değerlendirilmelidir.

Özellikle uzun yıllar sigortasız veya eksik sigortalı çalışmış kişilerin dava açmadan önce hizmet dökümlerini, çalışma tarihlerini ve mevcut delillerini birlikte inceletmeleri olası hak kayıplarının önlenmesi açısından önem taşır.