Kapalı ceza infaz kurumunda bulunan bir hükümlünün açık cezaevine ayrılma şartlarını taşımasına rağmen idare ve gözlem kurulu tarafından olumsuz değerlendirilmesi, infaz hukukunda ciddi hak kayıplarına neden olabilmektedir.

Özellikle hükümlünün cezaevindeki davranışları, disiplin durumu, iyileştirme faaliyetlerine katılımı ve yeniden suç işleme riskine ilişkin değerlendirmeler gerekçe gösterilerek açık cezaevine geçiş talepleri reddedilebilmektedir.

Ancak idare ve gözlem kurulunun açık cezaevine geçişi reddetme konusunda sınırsız bir takdir yetkisi bulunmamaktadır.

Kurul kararlarının somut olgulara dayanması, ilgili mevzuata uygun olması ve yargısal denetime elverişli gerekçeler içermesi gerekir.

Hükümlünün açık cezaevine ayrılma talebinin reddedilmesi hâlinde 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu kapsamında hukuki başvuru yolları gündeme gelebilir.

Bu yazımızda idare ve gözlem kurulu ret kararlarının hangi durumlarda hukuka aykırı olabileceğini, infaz hâkimliğinin denetim yetkisini ve ret kararının kaldırılması için izlenebilecek hukuki yolları inceliyoruz.

1. İdare ve Gözlem Kurulu Açık Cezaevine Geçişi Neden Reddeder?

5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ile Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği uyarınca açık cezaevine ayrılma değerlendirmesinde yalnızca hükümlünün ceza süresi dikkate alınmaz.

Hükümlünün iyi hâlli olup olmadığı, infaz rejimine uygun davranıp davranmadığı ve mevzuatta öngörülen diğer şartları taşıyıp taşımadığı da değerlendirilir.

Uygulamada açık cezaevine geçiş taleplerinin reddine gerekçe olarak özellikle şu hususlar gösterilmektedir:

• Hükümlünün iyi hâlli olmadığı yönünde değerlendirme yapılması.
• Ceza infaz kurumundaki davranışlarının olumsuz bulunması.
• Disiplin cezası veya kurum kurallarına aykırı davranışların bulunması.
• İyileştirme programlarına katılım durumunun yetersiz değerlendirilmesi.
• Yeniden suç işleme riskinin yüksek olduğu kanaatine varılması.
• Açık cezaevine ayrılma için gerekli süre veya diğer yasal şartların oluşmaması.

Bu gerekçelerin her biri aynı hukuki nitelikte değildir.

Örneğin açık cezaevine ayrılmak için gerekli sürenin henüz tamamlanmamış olması objektif bir yasal şartla ilgilidir. Buna karşılık hükümlünün iyi hâlli olmadığı yönündeki değerlendirme, somut davranışların ve infaz dosyasındaki bilgilerin incelenmesini gerektirir.

Ret kararının hukuka uygunluğu değerlendirilirken öncelikle ret gerekçesinin ne olduğu belirlenmelidir.

2. İdare ve Gözlem Kurulu Keyfî Şekilde Olumsuz Karar Verebilir mi?

Hayır.

İdare ve gözlem kurulunun hükümlünün iyi hâl durumunu değerlendirme konusunda takdir yetkisi bulunmakla birlikte bu yetki keyfî biçimde kullanılamaz.

5275 sayılı Kanun’un 89. maddesi kapsamında iyi hâl değerlendirmesi yapılırken hükümlünün infaz sürecindeki davranışları ve iyileştirme faaliyetleri birlikte dikkate alınmalıdır.

Hükümlünün kurum kurallarına uyumu, eğitim ve sosyal faaliyetlere katılımı, yükümlülüklerini yerine getirmesi, disiplin durumu ve diğer değerlendirme ölçütleri kararın dayanağını oluşturabilir.

Ancak kurulun yalnızca genel ve soyut ifadelerle olumsuz kanaat bildirmesi, kararın hukuka uygunluğunu tartışmalı hâle getirebilir.

Örneğin hükümlünün iyi hâlli olmadığı belirtilmesine rağmen bu sonuca hangi somut davranışlar nedeniyle ulaşıldığının açıklanmaması önemli bir hukuki sorundur.

İyi hâl değerlendirmesi, hükümlünün kişiliği hakkında gerekçesiz bir kanaat açıklamasına dönüştürülemez.

Kurulun takdir yetkisi, dosyadaki somut bilgilerle desteklenmeli ve kararın gerekçesi yargısal denetime imkân vermelidir.

3. Gerekçesiz Açık Cezaevi Ret Kararı İptal Edilebilir mi?

İdare ve gözlem kurulunun açık cezaevine ayrılma talebini reddeden kararında yeterli ve denetlenebilir gerekçe bulunmaması, hukuka aykırılık iddiasının önemli dayanaklarından biridir.

Örneğin kurul kararında yalnızca şu tür ifadelere yer verilmesi yeterli görülmeyebilir:

“Hükümlünün iyi hâlli olmadığı kanaatine varılmıştır.”

“Hükümlünün topluma uyum sağlamaya hazır olmadığı değerlendirilmiştir.”

“Hükümlünün yeniden suç işleme riskinin bulunduğu kanaatine ulaşılmıştır.”

Bu ifadelerin hangi raporlara, davranışlara veya somut tespitlere dayandığının açıklanması gerekir.

Özellikle hükümlünün gözlem ve değerlendirme dosyasındaki olumlu raporlar ile kurulun olumsuz kanaati arasında açık çelişki bulunması hâlinde kararın hukuki denetimi önem kazanır.

Bununla birlikte her gerekçe eksikliği hükümlünün doğrudan açık cezaevine ayrılacağı anlamına gelmez.

İnfaz hâkimliği hukuka aykırı işlemin iptaline karar verebilir. Gerekli hâllerde idare ve gözlem kurulunca yeniden değerlendirme yapılması gündeme gelir.

4. İnfaz Hâkimliği İdare ve Gözlem Kurulunun Yerine Geçerek Karar Verebilir mi?

Bu konu açık cezaevine geçiş uyuşmazlıklarının en önemli hukuki meselelerinden biridir.

İnfaz hâkimliği, idare ve gözlem kurulunun kararını hukuka uygunluk yönünden denetler.

Ancak kurulun sahip olduğu değerlendirme yetkisi ile infaz hâkimliğinin yargısal denetim yetkisi birbirinden ayrılmalıdır.

İnfaz hâkimliği incelemesinde özellikle;

• Açık cezaevine ayrılma için gerekli yasal şartların değerlendirilip değerlendirilmediği,
• Hükümlünün gözlem ve değerlendirme dosyasındaki belgelerin incelenip incelenmediği,
• Olumsuz kanaatin somut gerekçelere dayanıp dayanmadığı,
• Kurul kararının dosyadaki bilgi ve belgelerle çelişip çelişmediği,
• Takdir yetkisinin hukuka uygun kullanılıp kullanılmadığı

araştırılmalıdır.

İnfaz hâkimliğinin görevi, kurulun yerine geçerek tamamen yeni bir iyi hâl değerlendirmesi yapmak değil, kurul kararının hukuka uygunluğunu denetlemektir.

Bununla birlikte kurulun takdir yetkisini hukuka aykırı kullanması yargısal denetim dışında değildir.

Özellikle eksik incelemeye, hatalı bilgiye veya dosya içeriğiyle çelişen gerekçelere dayanan kararların iptali talep edilebilir.

5. Açık Cezaevine Geçiş Ret Kararına Kaç Gün İçinde İtiraz Edilir?

Başvuru süresinin belirlenmesinde kararın hangi makam tarafından verildiği önemlidir.

4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu’nun 5. maddesine göre infaz işlemlerine karşı şikâyet başvurusu, işlemin öğrenildiği tarihten itibaren 15 gün, her hâlde işlemin yapıldığı tarihten itibaren 30 gün içerisinde yapılmalıdır.

Bu nedenle idare ve gözlem kurulunun ret kararına karşı başvuru hazırlanırken karar tarihi, hükümlünün kararı öğrenme tarihi ve varsa tebliğ belgesi dikkatle incelenmelidir.

Şikâyet dilekçesi doğrudan infaz hâkimliğine verilebileceği gibi Cumhuriyet başsavcılığı veya ceza infaz kurumu müdürlüğü aracılığıyla da gönderilebilir.

İnfaz hâkimliğinin şikâyet üzerine verdiği karara karşı ise 4675 sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında, 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlar bakımından tebliğden itibaren iki hafta içinde ağır ceza mahkemesine itiraz edilebilir.

Burada iki ayrı başvuru yolu bulunmaktadır:

Birinci aşama: İdare ve gözlem kurulu işlemine karşı infaz hâkimliğine şikâyet.

İkinci aşama: İnfaz hâkimliğinin kararına karşı ağır ceza mahkemesine itiraz.

Bu sürelerin birbirine karıştırılması, başvurunun esası incelenmeden reddedilmesine neden olabilir.

6. Eski Disiplin Cezası Açık Cezaevine Geçişe Engel Olur mu?

Hükümlünün geçmişte disiplin cezası almış olması, açık cezaevine ayrılma değerlendirmesinde önem taşıyabilir.

Ancak disiplin cezasının niteliği, infaz edilip edilmediği, kaldırılma durumu ve ilgili mevzuatın aradığı şartlar ayrı ayrı incelenmelidir.

Disiplin cezasının açık cezaevine ayrılma bakımından doğrudan hukuki engel oluşturduğu durumlarla, geçmiş davranışın iyi hâl değerlendirmesinde dikkate alındığı durumlar birbirinden farklıdır.

Örneğin geçmişte disiplin cezası almış fakat sonraki süreçte kurum kurallarına uygun davranmış bir hükümlünün dosyasında, yalnızca eski disiplin cezasına dayanılarak yapılan olumsuz değerlendirmenin hukuka uygunluğu somut olayın özelliklerine göre tartışılabilir.

Bununla birlikte disiplin cezasının kaldırılmış olması her durumda hükümlünün otomatik olarak iyi hâlli sayılacağı anlamına gelmez.

Disiplin cezasının hukuki sonuçları ile iyi hâl değerlendirmesinin kapsamı birbirinden ayrılarak incelenmelidir.

7. Hükümlünün Suçunu Kabul Etmemesi Açık Cezaevine Geçişin Reddedilmesine Neden Olabilir mi?

İnfaz uygulamasında tartışma yaratan konulardan biri de hükümlünün suçunu kabul etmemesi veya pişmanlık göstermediği yönündeki değerlendirmelerdir.

5275 sayılı Kanun’un 89. maddesi kapsamında hükümlünün işlediği suçtan dolayı duyduğu pişmanlık, iyi hâl değerlendirmesinde dikkate alınabilecek ölçütlerden biridir.

Ancak bu ölçütün uygulanması sırasında hükümlünün diğer davranışları ve infaz dosyasındaki bilgiler göz ardı edilmemelidir.

Hükümlünün suçlamayı kabul etmemesi, her somut olayda tek başına olumsuz iyi hâl kararını haklı kılan yeterli bir gerekçe olarak değerlendirilemez.

Özellikle kurulun hükümlünün infaz sürecindeki olumlu davranışlarını incelemeden yalnızca suçunu kabul etmediği gerekçesiyle ret kararı vermesi hâlinde kararın hukuka uygunluğu tartışılabilir.

Burada belirleyici olan, kurulun değerlendirmesinin bütüncül, somut ve denetlenebilir olup olmadığıdır.

8. Açık Cezaevi Ret Kararının İptali İçin Hangi Belgeler İncelenmelidir?

Açık cezaevine geçiş talebinin reddedilmesi üzerine hazırlanacak hukuki başvuruda yalnızca ret kararının incelenmesi çoğu zaman yeterli değildir.

Hükümlünün infaz dosyasındaki diğer belgeler de değerlendirilmelidir.

Özellikle şu belgeler önem taşır:

1. İdare ve gözlem kurulunun gerekçeli ret kararı.
2. Hükümlünün gözlem ve değerlendirme dosyası.
3. İyi hâl değerlendirme raporları.
4. Disiplin kararları ve bunlara ilişkin kaldırma veya infaz belgeleri.
5. Hükümlünün eğitim, çalışma ve iyileştirme faaliyetlerine ilişkin kayıtları.
6. Güncel müddetname ve infaz hesaplamaları.
7. Açık cezaevine ayrılma şartlarına ilişkin kurum değerlendirmeleri.

Kurul kararının dayandığı belgeler ile ulaştığı sonuç arasında çelişki bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır.

Örneğin hükümlünün kurum kurallarına uyduğu, yükümlülüklerini yerine getirdiği ve olumlu değerlendirme raporlarına sahip olduğu bir dosyada olumsuz kurul kararının gerekçesi ayrıca incelenmelidir.

İnfaz hâkimliğine yapılacak başvurunun başarısı, ret kararındaki somut hukuka aykırılıkların doğru tespit edilmesine bağlıdır.

9. İnfaz Hâkimliğine Başvurmak Açık Cezaevine Geçişi Sağlar mı?

İnfaz hâkimliğine şikâyet başvurusunda bulunulması, hükümlünün kendiliğinden açık cezaevine ayrılması sonucunu doğurmaz.

İnfaz hâkimliği öncelikle şikâyete konu işlemin hukuka uygunluğunu değerlendirir.

Şikâyetin haklı bulunması hâlinde hukuka aykırı kararın veya işlemin iptaline karar verilebilir.

Ancak iptal kararının ardından hükümlünün doğrudan açık cezaevine ayrılıp ayrılmayacağı, kararın kapsamına ve uygulanması gereken mevzuata bağlıdır.

Bazı durumlarda idare ve gözlem kurulunca yeniden değerlendirme yapılması gerekir.

Bu nedenle başvuru dilekçesinde yalnızca hükümlünün açık cezaevine geçmek istediğinin belirtilmesi yeterli değildir.

Ret kararının hangi yönlerden hukuka aykırı olduğu açıklanmalı ve buna uygun hukuki talepte bulunulmalıdır.

10. İnfaz Hâkimliği Ret Kararını Onarsa Ne Yapılabilir?

İnfaz hâkimliğinin şikâyeti reddetmesi hâlinde, kanuni süre içerisinde ağır ceza mahkemesine itiraz edilebilir.

4675 sayılı Kanun’un 6. maddesi gereğince güncel itiraz süresi, ilgili kararlar bakımından tebliğden itibaren iki haftadır.

İtiraz dilekçesinde infaz hâkimliğinin kararındaki hukuki ve maddi değerlendirme hataları somut olarak ortaya konulmalıdır.

Özellikle infaz hâkimliğinin;

• Kurul kararındaki gerekçe eksikliğini değerlendirmemesi,
• Hükümlünün lehine olan raporları dikkate almaması,
• Dosyadaki çelişkileri gidermemesi,
• İlgili mevzuatı yanlış uygulaması,
• Kurulun takdir yetkisini hukuka uygunluk yönünden yeterince denetlememesi

itiraz sebepleri arasında yer alabilir.

Ağır ceza mahkemesinin itiraz üzerine vereceği kararın niteliğine göre olağanüstü kanun yollarının şartları ayrıca değerlendirilebilir.

Ancak kanun yararına bozma gibi olağanüstü başvuru yollarının her kesin karara karşı otomatik olarak uygulanabileceği düşünülmemelidir.

11. Açık Cezaevi Ret Kararı Nedeniyle Denetimli Serbestlik Hakkı Kaybedilir mi?

Açık cezaevine ayrılma ile denetimli serbestlik birbirine bağlı sonuçlar doğurabilen ancak hukuki şartları farklı olan infaz kurumlarıdır.

Hükümlünün açık cezaevine ayrılmasının reddedilmesi, denetimli serbestliğe ayrılma takvimini de etkileyebilir.

Bununla birlikte her hükümlünün denetimli serbestlikten yararlanma koşulları aynı değildir.

Suç tarihi, suçun niteliği, ceza miktarı, koşullu salıverilme tarihi, ilgili kanun değişiklikleri ve geçiş hükümleri birlikte değerlendirilmelidir.

Özellikle açık cezaevine ayrılma tarihinin yanlış hesaplanması veya hukuka aykırı iyi hâl değerlendirmesi nedeniyle hükümlünün denetimli serbestliğe ayrılmasının gecikmesi önemli sonuçlar doğurabilir.

Bu nedenle açık cezaevine geçiş ret kararına karşı yapılacak başvuruda hükümlünün denetimli serbestlik yönünden hukuki durumunun da incelenmesi gerekir.

12. Açık Cezaevi Ret Kararına Karşı Avukatla Başvurmak Neden Önemlidir?

Açık cezaevine geçiş uyuşmazlıklarında sorun çoğu zaman yalnızca bir dilekçe verilmesinden ibaret değildir.

Ret kararının dayandığı infaz rejimi, hükümlünün iyi hâl değerlendirmesi, disiplin durumu, müddetname hesaplamaları ve ilgili yönetmelik hükümleri birlikte ele alınmalıdır.

Özellikle idare ve gözlem kurulunun takdir yetkisinin hukuka aykırı kullanıldığı iddia ediliyorsa, bu iddianın somut bilgi ve belgelerle desteklenmesi gerekir.

Hükümlünün dosyasında mevcut olan olumlu değerlendirmeler, disiplin kayıtları, kurul kararının gerekçesi ve açık cezaevine ayrılma şartları karşılaştırılarak hukuki başvuru hazırlanmalıdır.

Her ret kararı hukuka aykırı değildir. Bununla birlikte her ret kararının da yalnızca kurulun takdir yetkisine dayanılarak yargısal denetim dışında bırakılması mümkün değildir.

Sonuç: İdare ve Gözlem Kurulunun Açık Cezaevi Ret Kararı Kesin ve Denetimsiz Değildir

Kapalı cezaevinden açık cezaevine ayrılma talebinin reddedilmesi, hükümlünün infaz sürecini doğrudan etkileyen önemli bir karardır.

İdare ve gözlem kurulunun iyi hâl değerlendirmesi yapma yetkisi bulunmakla birlikte bu yetkinin hukuka uygun, objektif ve denetlenebilir biçimde kullanılması gerekir.

Özellikle gerekçesiz kararlar, eksik incelemeler, dosya içeriğiyle çelişen değerlendirmeler ve mevzuatın yanlış uygulanması hâllerinde infaz hâkimliğine başvuru gündeme gelebilir.

Açık cezaevine geçiş talebinin reddedilmesi, hukuki başvuru yollarının sona erdiği anlamına gelmez.

Hükümlünün somut infaz dosyası incelenerek ret kararının hukuka uygunluğu değerlendirilmeli, başvuru süreleri kaçırılmadan gerekli hukuki işlemler yapılmalıdır.

Aydın, Nazilli, Söke, Kuşadası, Didim ve çevre illerdeki ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlülerin açık cezaevine geçiş, iyi hâl değerlendirmesi, müddetname ve infaz hâkimliği başvurularına ilişkin uyuşmazlıkları, infaz hukuku hükümleri çerçevesinde değerlendirilebilir.

Av. Orçun Akbulut

Bu makale genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut dosyada uygulanacak infaz hükümleri, karar tarihleri ve geçiş düzenlemeleri ayrıca incelenmelidir.