Sigortasız çalışan bir işçinin iş kazası geçirmesi halinde en sık karşılaşılan düşünce, “Sigortam yoktu, bu nedenle iş kazası sayılmaz ve tazminat alamam” şeklindedir. Oysa sigorta girişinin yapılmamış olması, işçinin gerçekten o işyerinde çalıştığı ve kazanın çalışma sırasında meydana geldiği gerçeğini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Bir başka ifadeyle işverenin işçiyi SGK’ya bildirmemiş olması, işverenin kendi yükümlülüğüne aykırı davranışıdır. Bu durum, şartları mevcutsa işçinin iş kazasından doğan haklarını ortadan kaldıran bir sonuç olarak kabul edilemez.

Ancak sigortasız iş kazalarında normal iş kazalarından farklı ve daha ciddi bir ispat problemi ortaya çıkar. Çünkü işçi kimi zaman önce o işyerinde çalıştığını, ardından kazanın iş nedeniyle meydana geldiğini ortaya koymak zorunda kalabilir.

Bu nedenle sigortasız iş kazası dosyalarında en önemli meselelerden biri delillerin mümkün olduğunca erken toplanmasıdır.

Sigortasız Çalışanın Geçirdiği Kaza İş Kazası Sayılır mı?

Evet, gerekli şartların bulunması halinde sayılabilir.

Bir olayın iş kazası niteliği yalnızca işçinin SGK sisteminde sigortalı gösterilip gösterilmediğine bakılarak belirlenmez.

Örneğin bir işçi gerçekte bir inşaatta çalışıyor, ücret alıyor ve işverenin emir ve talimatları doğrultusunda iş görüyorsa; sırf işe giriş bildirgesi verilmedi diye meydana gelen kazanın iş ilişkisiyle bağlantısı yok sayılamaz.

Burada temel sorun sigortanın bulunmamasından ziyade fiili çalışmanın ve kazanın iş ilişkisi içerisindeki bağlantısının ispatlanmasıdır.

İşveren “Bu kişi benim çalışanım değildi” dediğinde uyuşmazlığın ağırlık noktası çoğu zaman buraya kayar.

Sigortasız İşçi İş Kazası Tazminatı Alabilir mi?

Somut olayın şartları mevcutsa sigortasız çalışan işçi de iş kazası nedeniyle maddi ve manevi tazminat talep edebilir.

Fakat tazminat davasında yalnızca kazanın gerçekleşmiş olması yeterli değildir.

İşçinin gerçekten davalı işveren yanında çalışıp çalışmadığı, olayın iş kazası niteliği, kazanın meydana geliş şekli, işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini yerine getirip getirmediği, tarafların kusur durumları, işçide meydana gelen bedensel zarar ve varsa kalıcı çalışma gücü kaybı ayrı ayrı değerlendirilir.

Bu nedenle “sigortasızdım ama kazada yaralandım, şu kadar tazminat alırım” şeklinde peşinen bir hesap yapılması doğru değildir.

Tazminat miktarı dosyanın özelliklerine göre belirlenir.

İşveren “Benim İşçim Değildi” Derse Ne Olur?

Sigortasız iş kazalarında en sık karşılaşılan savunmalardan biri budur.

İşveren, işçinin SGK kaydı bulunmadığını gerekçe göstererek çalışma ilişkisini tamamen reddedebilir. Hatta bazı olaylarda işçinin işyerinde yalnızca ziyaretçi, arkadaş, müşteri veya geçici olarak bulunan üçüncü bir kişi olduğu ileri sürülebilir.

Bu durumda fiili çalışma çeşitli delillerle ortaya konulabilir.

İşçinin çalışma saatlerini bilen iş arkadaşları, ücret ödemeleri, banka hareketleri, işyeri WhatsApp grupları, işverenle yapılan mesajlaşmalar, işyerinde çekilmiş fotoğraf ve videolar, servis kayıtları, telefon görüşmeleri ve işçinin işi yaptığını gösterebilecek diğer kayıtlar önem kazanır.

Burada tek bir delile bağlı kalmak yerine delillerin birbirini tamamlaması önemlidir.

Örneğin banka hesabına düzenli ücret ödemesi bulunmayan bir işçinin çalışma ilişkisi tanık anlatımları ve yazışmalarla ispatlanabilir. Buna karşılık yalnızca işyerinde çekilmiş tek bir fotoğraf da her durumda çalışma ilişkisini kanıtlamaya yeterli olmayabilir.

Dosyanın tamamına bakılması gerekir.

Elden Maaş Alan Sigortasız İşçi Çalıştığını Nasıl İspatlar?

Sigortasız çalışanların önemli bir bölümü ücretlerini de elden almaktadır.

Bu nedenle “Banka hesabıma maaş yatmadı, çalıştığımı ispatlayamam” şeklinde düşünülmemelidir.

Fiili çalışma yalnızca banka dekontuyla ispatlanmaz.

İşyerindeki diğer çalışanlar, komşu işyeri çalışanları, işçinin yaptığı işle ilgili belgeler, mesajlaşmalar, telefon kayıtları, işyeri giriş çıkışları, kamera görüntüleri ve somut olayın özelliğine göre başka deliller değerlendirilebilir.

Özellikle işçinin işverenle yaptığı WhatsApp yazışmaları önemli olabilir.

“Yarın saat 08.00’de şantiyede ol”, “Bugün şu işi bitirelim”, “Maaşını cuma günü vereceğim” veya benzeri içerikteki yazışmalar çalışma ilişkisinin değerlendirilmesinde anlam taşıyabilir.

Her yazışmanın tek başına kesin delil olduğu söylenemez. Ancak diğer delillerle birlikte önemli bir ispat aracı haline gelebilir.

Sigortasız İş Kazasında Tanık Yeterli midir?

Tanık anlatımları özellikle sigortasız çalışmanın söz konusu olduğu dosyalarda önemlidir.

Ancak mümkün olduğu ölçüde davanın yalnızca bir veya iki tanığın anlatımına bırakılmaması gerekir.

Çünkü tanık işyerinden ayrılabilir, adresine ulaşılamayabilir, olayın ayrıntılarını unutabilir veya yargılama sırasında beklenenden farklı beyanda bulunabilir.

Bu nedenle tanık delilinin yazılı ve elektronik delillerle desteklenmesi dosyayı güçlendirebilir.

Kazayı bizzat gören tanıklarla işçinin o işyerinde çalıştığını bilen tanıkların da birbirinden ayrılması gerekir.

Bir kişi işçinin aylardır işyerinde çalıştığını bilebilir ancak kazayı görmemiş olabilir. Başka bir kişi ise yalnızca kazanın gerçekleştiği ana şahit olmuş olabilir.

Her iki tanıklığın ispat konusu farklıdır.

Hastaneye İşveren Götürdüyse Bu Delil Olur mu?

Olabilir.

Özellikle sigortasız iş kazalarında kazadan hemen sonraki davranışlar önemlidir.

İşçinin hastaneye işveren, ustabaşı, şantiye şefi veya başka bir işyeri çalışanı tarafından götürülmesi; tedavi giderlerinin işveren tarafından karşılanması veya işverenin kazadan sonra işçinin sağlık durumuyla ilgili mesajlar göndermesi diğer delillerle birlikte değerlendirilebilir.

Örneğin işverenin işçiye “Hastane masraflarını ben karşılayacağım” veya “Bu olay işyerinde oldu deme” şeklindeki bir mesajı bulunuyorsa bunun dosyadaki önemi farklı olacaktır.

Bu nedenle kazadan sonra yapılan yazışmaların silinmemesi gerekir.

Hastanede “Evde Düştü” Yazıyorsa Dava Açılabilir mi?

Sigortasız iş kazalarında karşılaşılan en problemli durumlardan biri budur.

İşveren, kazanın SGK’ya yansımaması için işçiden hastanede olayın işyerinde meydana gelmediğini söylemesini isteyebilir. İşçi de işini kaybetme korkusuyla veya işverenin “Seni mağdur etmeyeceğim” sözüne güvenerek bunu kabul etmiş olabilir.

Bu kayıt işçi açısından ciddi bir ispat sorunu yaratır.

Ancak hastane kaydında “evde düştü” yazması tek başına olayın gerçekte işyerinde meydana gelmediğini kesin olarak göstermez.

O gün işçinin işyerinde bulunduğuna ilişkin kayıtlar, kazayı gören kişiler, işverenle yapılan görüşmeler, işveren tarafından karşılanan tedavi giderleri, telefon konum ve iletişim kayıtları ile diğer deliller somut olayın gerçek biçiminin belirlenmesinde değerlendirilebilir.

Bu tür dosyalarda ilk hastane kaydı ile gerçek olay arasındaki çelişkinin nedeninin açıklanabilmesi özellikle önemlidir.

İşveren Tedavi Masraflarını Ödediyse Bunun Önemi Var mı?

İşverenin özel hastane, ameliyat, ilaç veya tedavi giderlerini karşılamış olması tek başına iş kazasını kesin olarak ispatlamaz.

Ancak diğer delillerle birlikte önemli hale gelebilir.

Özellikle işverenin başlangıçta tedavi giderlerini üstlenmesi, işçinin iyileşmesinden sonra iş ilişkisini reddetmesi veya “Benim çalışanım değildi” savunmasına geçmesi halinde yapılan ödemelerin niteliği ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu nedenle hastane faturaları, ödeme dekontları ve kimin ödeme yaptığına ilişkin belgeler saklanmalıdır.

Sigortasız İş Kazasında SGK’ya Başvurulabilir mi?

İşveren tarafından bildirim yapılmamış olsa dahi olayın SGK tarafından değerlendirilmesi gündeme gelebilir.

İşçi veya hak sahipleri tarafından yapılacak başvuru üzerine olayın özelliklerine göre Kurum tarafından araştırma yapılabilir.

Ancak sigortasız çalışma söz konusu olduğunda yalnızca kazanın değil, çalışma ilişkisinin de tartışmalı hale gelmesi mümkündür.

Bu nedenle SGK başvurusu yapılırken kazanın nasıl meydana geldiğinin yanında işe giriş tarihi, yapılan iş, ücret, çalışma düzeni ve çalışma ilişkisini gösterebilecek delillerin de değerlendirilmesi önem taşır.

Hizmet Tespit Davası Açılması Gerekir mi?

Sigortasız çalışma bulunan her olayda otomatik olarak aynı dava yolunun uygulanacağını söylemek doğru değildir.

İşçinin çalışma döneminin SGK’ya hiç bildirilmemiş olması, eksik bildirilmesi veya yalnızca iş kazasının gerçekleştiği gün bakımından sigortalılık tartışmasının bulunması farklı hukuki değerlendirmeler gerektirebilir.

Bazı uyuşmazlıklarda hizmet tespiti meselesi ayrıca gündeme gelebilir.

Bu noktada hizmet tespit davalarındaki sürelerin de özellikle dikkate alınması gerekir. Çünkü çalışma döneminin niteliğine ve Kuruma yapılan bildirimlerin bulunup bulunmamasına göre hukuki durum değişebilir.

Dolayısıyla sigortasız iş kazasında yalnızca tazminat davası düşünülerek hareket edilmesi yerine SGK kayıtlarının tamamı incelenmelidir.

Sigortasız İş Kazasında Maluliyet Varsa Ne Olur?

Kazanın işçide kalıcı bedensel zarara neden olması halinde dosyanın ekonomik değeri ve hukuki niteliği önemli ölçüde değişebilir.

Parmak kaybı, el veya kol hareketlerinde kalıcı kısıtlılık, görme kaybı, omurga yaralanması, yürüme güçlüğü veya başka bir kalıcı fonksiyon kaybı bulunabilir.

Ancak tazminat hesabı yalnızca “yüzde kaç engelli raporu var?” sorusuna göre yapılmaz.

İş kazası dosyasındaki çalışma gücü kaybının ilgili mevzuat ve tıbbi değerlendirmeler çerçevesinde belirlenmesi gerekir. İşçinin yaşı, kazanç durumu, kusur oranları ve kalıcı zararın niteliği gibi unsurlar da maddi tazminat hesabında önem taşır.

Bu nedenle hastaneden alınmış herhangi bir engelli raporundaki oranın doğrudan iş kazası tazminat oranı olduğu düşünülmemelidir.

Sigortasız İş Kazasında İşçi Kusurluysa Tazminat Alamaz mı?

İşçinin kazanın meydana gelmesinde kusurunun bulunması, her olayda tazminat hakkının tamamen ortadan kalkacağı anlamına gelmez.

İş kazalarında işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri ile işçinin davranışları birlikte değerlendirilir.

Koruyucu ekipmanın verilmemesi, gerekli eğitimin sağlanmaması, makinenin koruyucu sistemlerinin bulunmaması, tehlikeli çalışma yöntemine göz yumulması veya gerekli denetimin yapılmaması gibi hususlar işverenin sorumluluğunun değerlendirilmesinde önemlidir.

Kusur oranları ise tazminat hesabını etkileyebilir.

Bu nedenle “Kazaya benim dikkatsizliğim sebep oldu, dava açamam” şeklinde peşinen sonuç çıkarılmamalıdır.

İş Kazasından Sonra İşten Çıkarılırsam Ne Olur?

Sigortasız çalışan işçi, kaza sonrasında çalışamaz hale geldiğinde işveren tarafından işyerine çağrılmayabilir veya iş ilişkisi tamamen reddedilebilir.

Böyle bir durumda iş kazasından kaynaklanan haklarla iş ilişkisinin sona ermesinden doğabilecek işçilik alacakları birbirinden ayrılarak değerlendirilmelidir.

İşçinin çalışma süresi, ücret miktarı, iş ilişkisinin nasıl sona erdiği ve diğer koşullara göre kıdem tazminatı, ücret, fazla çalışma ve başka işçilik alacakları da ayrıca gündeme gelebilir.

Her iş kazası dosyasında bu alacakların tamamının bulunduğu söylenemez. Somut çalışma ilişkisi ayrıca incelenmelidir.

Sigortasız İş Kazasında Ne Yapılmalı?

Kazanın ardından mümkün olduğunca erken biçimde deliller korunmalıdır.

Hastane evrakları ve görüntüleme sonuçları alınmalı, kazayı gören kişilerin kimlik ve iletişim bilgileri belirlenmeli, işverenle yapılan mesajlaşmalar saklanmalı, ücret ödemelerine ilişkin belgeler korunmalı ve varsa işyerindeki kamera görüntülerinin kaybolmaması için gerekli işlemler değerlendirilmelidir.

Ayrıca SGK kayıtları kontrol edilmelidir.

İşçinin hangi tarihler arasında sigortalı gösterildiği, hiç bildirim bulunup bulunmadığı veya çalışma günlerinin eksik bildirilip bildirilmediği belirlenmeden dava stratejisi oluşturmak doğru değildir.

Özellikle kalıcı sakatlık bulunan olaylarda ilk aşamada yapılacak yanlış bir işlem, yıllar sürebilecek bir uyuşmazlığın seyrini etkileyebilir.

Sonuç

Sigortasız çalışırken iş kazası geçirmek, işçinin hukuken hiçbir hakkının bulunmadığı anlamına gelmez.

İşverenin sigorta girişini yapmamış olması kendi sosyal güvenlik yükümlülüğünün ihlalidir. Gerçek bir çalışma ilişkisi ve iş kazası mevcutsa bunların hukuken ortaya konulması mümkündür.

Bununla birlikte sigortasız iş kazalarında en büyük sorun çoğu zaman kazadan ziyade işçinin o işyerinde çalıştığının ispatlanmasıdır.

Bu nedenle ücret ödemeleri, tanıklar, WhatsApp yazışmaları, hastane belgeleri, kamera kayıtları, fotoğraflar ve kazadan sonraki işveren davranışları birlikte değerlendirilmelidir.

Özellikle işverenin çalışma ilişkisini reddettiği, hastane kaydında kazanın farklı gösterildiği veya işçide kalıcı sakatlık meydana geldiği dosyalarda; SGK süreci, sigortalılık ve hizmet tespiti meselesi ile maddi ve manevi tazminat taleplerinin birbirinden koparılmadan değerlendirilmesi gerekir.